ماتا ديويءَ جون مورتيون ۽ سُٽُ ڪتڻ جو سامان - نصير اعجاز

ماتا ديويءَ جون مورتيون ۽ سُٽُ ڪتڻ جو سامان

موھن جو دڙو

نصير اعجاز

هن موضوع تي اڃا تائين ڪٿي به تفصيل سان بحث ٿيل نظر نٿو اچي. پيٽري [مشهور ماهرِ آثارِ قديمه سر وليم ميٿيو فلنڊرز پيٽري] چيو آهي ته، “هن عجيب بناوت جو سبب شايد هي ٿي سگهي ٿو ته، هن دورِ حڪومت ۾، سيٽ (Set) ۽ هورس (Horus) جي گڏيل پوڄا ڪئي ويندي هئي، ته جيئن ٻنهي ديوتائن کي هڪ ئي وقت نذرانا پيش ڪري سگهجن، ان ڪري ئي هنن ٻن ٽوٽين کي متعارف ڪرايو ويو ھوندو. (سر آرٿر ايوانز، دي پيلس آف مينوس ايٽ نوسوس، لنڊن، ۱۹۲۱ع، جلد پهريون، صفحا ۸۱-۸۳، شڪليون ۴۹-۵۰، پيٽري جي رائل ٽومبز، ii، ص ۲۷ تان ورتل) بالڪل اهڙا ئي نمونا ڏکڻ هندستان جي پيرومبائيئر مان به مليا آهن، جيڪي مدراس ميوزيم ۾ رکيل آهن.

ڌاتوئي نوادرات، آريائي دور کان اڳ جي ٽيڪنالاجي، هٿيار ۽ زيور - نصير اعجاز

ڌاتوئي نوادرات، آريائي دور کان اڳ جي ٽيڪنالاجي، هٿيار ۽ زيور

موھن جو دڙو

نصير اعجاز

اڇي سنگِ مرمر جا ڇلا ۽ نوادرات

۱۹۲۲-۲۳ع دوران مليل نمونن مان، ٻئي درجي جي نوادرات جو تعداد وڌيڪ آهي. پهرين درجي جي نمونن مان، سڀ کان وڏو نمونو C.243 آهي، جيڪو اڇي سنگِ مرمر جي هڪ وڏي ڇلي جو اڌ حصو آهي. حقيقت ۾، ان ڇلي جي ٻاهرين سطح تمام خوبصورت آهي، پر لڳي ٿو ته اهو گهڻي وقت تائين گرمي پد (باھ) هيٺ رهيو آهي، جنهن ڪري ان جي سطح تي مختلف طرفن  کان ڏار پئجي ويا آهن. ان ڇلي جو قطر [مسودي ۾ خالي جڳهه ڇڏيل آهي] آهي ۽ ان جي بلڪل وچ ۾ هڪ وڏو سوراخ (کڏو) آهي، جنهن جو قطر [مسودي ۾ خالي جڳهه ڇڏيل آهي] آهي. C.242 وانگر، هن جي به وچين سوراخ جي هڪ ڇيڙي تي ٻه نشان آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته هن جڳهه تان اهو ڪنهن ڪلي يا ريوٽ (rivet) جي ذريعي ڪنهن ٻئي شئي سان ڳنڍيل هو.

سنڌو ماٿريءَ ۾ گينڊي ۽ اُٺ جي تاريخي موجودگي جا ثبوت - نصير اعجاز

سنڌو ماٿريءَ ۾ گينڊي ۽ اُٺ جي تاريخي موجودگي جا ثبوت

موھن جو دڙو

نصير اعجاز

جانورن جا ننڍڙا مجسما ۽ رانديڪا

ميتن کي دفن ڪرڻ وارن مٽن مان مليل شين جو هڪ ٻيو قسم جانورن جي ننڍڙن مجسمن (Figurines) تي مشتمل آهي، جيڪي مختلف شڪلين جا آهن. اهي سادي نموني ٺهيل چوپائي مال کان وٺي، جيڪي اڄ به بنگالي مسلمان پيرن جي درگاهن تي باسون باسيندي مٽيءَ جي گهوڙن جي صورت ۾ رکندا آهن، اعليٰ درجي جي آرٽ واري پڪل مٽيءَ (ٽيراڪوٽا) جي مجسمن تائين آهن. سادي نموني ٺهيل مجسما ٿوهي وارا ۽ بنا ٿوهي جي سِڱن وارا جانور آهن، جيڪي عام طور تي ڍڳا معلوم ٿين ٿا.

عظيم سنڌو سڀيتا جا ميسارجندڙ آثار ۽ اسان جي اجتماعي ذميواري - عمران سعيد باغپتي

عظيم سنڌو سڀيتا جا ميسارجندڙ آثار ۽ اسان جي اجتماعي ذميواري

موھن جو دڙو

عمران سعيد باغپتي

تهذيبون رڳو ماضيءَ جون ڪهاڻيون نه هونديون آهن پر قومن جي سڃاڻپ، فڪري ارتقا ۽ تاريخي شعور جو بنياد پڻ هونديون آهن. جيڪي قومون پنهنجي تاريخي ورثي جي حفاظت ڪن ٿيون، اهي پنهنجي تهذيبي سڃاڻپ کي به محفوظ رکن ٿيون، جيڪي پنهنجي تاريخ کان غفلت ڪن ٿيون، اهي پنهنجي سڃاڻپ وڃائڻ لڳن ٿيون. پاڪستان کي دنيا جي قديم ترين تهذيبن مان هڪ، سنڌو ماٿريءَ جي عظيم تهذيب جو امين هجڻ جو اعزاز حاصل آهي، پر افسوس جو اڄ ان ئي تهذيب جو سڀ کان نمايان شهر ”موھن جو دڙو“ موسمي تبديلين، حڪومتي بي حسي ۽ ناقص حفاظتي انتظامن سبب سخت خطري ۾ آهي.

موهن جي دڙي جي ناچڻي - ڀارت ۾ تاريخ، آرٽ ۽ قدامت پسنديءَ جو ٽڪراءُ - ابراهيم صالح محمد

موهن جي دڙي جي ناچڻي

ڀارت ۾ تاريخ، آرٽ ۽ قدامت پسنديءَ جو ٽڪراءُ

ابراهيم صالح محمد

آرٽ ۽ تاريخ جي هيءَ خاصيت آهي ته اهي پنهنجي دور جي انسان جي فڪري، مادي ۽ جمالياتي آزاديءَ جو آئينو هوندا آهن. پر جڏهن جديد دور جا سياسي يا مذهبي نظريا ماضيءَ جي انهن شاهڪارن کي پنهنجي عينڪ سان ڏسڻ ۽ بدلائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ته تاريخ ميسارجڻ لڳندي آهي. تازو ڀارت جي تعليمي بورڊ NCERT – قومي ڪائونسل براءِ تعليمي تحقيق ۽ تربيت، جي نائين درجي جي آرٽس جي درسي ڪتاب مڌوريما Madhurima نالي نائين ڪلاس جي آرٽس ۽ فائن آرٽس جو هڪ نئون درسي ڪتاب، جيڪو ڀارتي شاگردن کي قديم ۽ جديد ڀارتي آرٽ، دستڪاري، مورتين، خطاطي ۽ ثقافتي ورثي کان واقف ڪرائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي،  ۾ سنڌو سڀيتا (Indus Valley Civilization) جي سڀ کان مشهور شاهڪار، موهن جو دڙو جي ”ڊانسنگ گرل“ (ناچڻي) جي مجسمي جي تصوير کي تبديل ڪرڻ ۽ پوءِ شديد عوامي توڙي علمي ردعمل کانپوءِ کيس اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ جو واقعو ان ئي نظرياتي ڇڪتاڻ جو چٽو ثبوت آهي.

خزاني جي چورن ھٿان قديم آثارن کي پهتل نقصان - نصير اعجاز

خزاني جي چورن ھٿان قديم آثارن کي پهتل نقصان

نصير اعجاز

 

اتر-اوڀر واري حصي جي مکيه اڏاوت

حقيقت ۾، گهٽي نمبر ۲۱ (Passage No. 21) هن علائقي جي سڀ کان اهم عبادتگاهه (مقدس ھنڌ) جي الهندي پاسي کان اڳتي وڌندي هئي ۽ نمبر ۲۳ ۽ ۲۴ وارين عبادتگاهن جي اڳيان لنگهندي هئي. اها مکيه عبادتگاهه مستطيل هئي، جنهن جا اوڀر ۽ اتر وارا پاسا سائيٽ ۲ جي ٻاهرين بچاءَ وارين ڀِتِين کان ٻاهر نڪتل هئا. عبادتگاهه نمبر ۲۴ جي اڳيان ملندڙ هڪ ڀِت جي سِرُن مان اندازو ٿئي ٿو ته هن گهٽيءَ جي اصل ڊيگهه ۳۹ فٽ ۽ ۱۰ انچ هئي.

قديم سنڌو نديءَ جو پُراڻو لنگھ، جاگرافيائي تبديليون ۽ زمين جي بناوٽ - نصير اعجاز

قديم سنڌو نديءَ جو پُراڻو لنگھ، جاگرافيائي تبديليون ۽ زمين جي بناوٽ

نصير اعجاز

 

صورتحال ۽ عام تفصيل

سائيٽ نمبر ۳ (Site No. 3) هڪ نسبتاً گهٽ اوچائي وارو دڙو آهي، جيڪو سائيٽ نمبر ۱ جي اتر-اوڀر ۽ سائيٽ نمبر ۲ جي اوڀر ۾ واقع آهي. هن ننڍڙي دڙي پهريون ڀيرو ڊسمبر ۱۹۲۲ع ۾ منهنجو ڌيان پاڻ ڏانهن ڇڪايو. اسان جي ڪئمپ سائيٽ نمبر ۲ جي اتر ۾ هڪ ننڍڙي جهنگلي علائقي ۾ هئي. ڪئمپ ۽ سائيٽ نمبر ۱ جي اترئين ڇيڙي تائين پکڙيل هڪ ننڍڙي دڙي جي وچ ۾ هڪ وڏو کليل ميدان هو. سائيٽ نمبر ۳ هن کليل علائقي جي بلڪل اوڀر واري ڪناري تي موجود هئي.

ٻُڌ اسٽوپا، خانقاهه جي اڏاوتي تاريخ، زيارتگاهه جو اڏاوتي نقشو - نصير اعجاز

ٻُڌ اسٽوپا، خانقاهه جي اڏاوتي تاريخ، زيارتگاهه جو اڏاوتي نقشو

سنڌيڪار: نصير اعجاز

۵. اسٽوپا (Stupa)

۵-۰ اسٽوپا يا خانقاه (Monastery) جو علائقائي نقشو ۽ سيڪشنز

اسٽوپا ۽ ان جي هيٺيون حصو

(بشڪريه: سر جان مارشل)

سائيٽ نمبر ۱ جي تمام اڏاوتن جي عين وچ ۾، هڪ اوچي پليٽ فارم تي سُڪل مٽيءَ جي سِرُن مان ٺهيل هڪ اسٽوپا موجود آهي. هي اسٽوپا هڪ پَورِي (کليل) اڏاوت آهي؛ ٻين لفظن ۾، هي اصل ۾ هڪ مذهبي تبرڪن جي زيارتگاهه (گرڀ-چيتيه) آهي جيڪا هڪ سرن جي پليٽ فارم تي اڏي وئي هئي. هن زيارتگاهه جون ديوارون چڱيءَ طرح سُڪايل مٽيءَ جي سِرن سان ٺاهيون ويون هيون، ۽ انهن جي اوساري اڃا تائين واضح طور تي نظر اچي ٿي. چيتيه جي اندرين حصي ۾، سِرن جي ديوارن تي مٽيءَ جي پلستر جو سنهو تهه چاڙهيو ويو هو ۽ انهن کي فريسڪو پينٽنگس (ڀت جي چترڪاريءَ) سان سينگاريو ويو هو. انهن فريسڪو پينٽنگس جو انداز سر اوريل اسٽين جي وچ ايشيا جي قديم شهرن جي کنڊرن مان هٿ ڪيل ديوار جي چترڪارين سان گهڻو ملي ٿو.

خانقاهه جا راز ۽ اڏاوتي شاهڪار - نصير اعجاز

خانقاهه جا راز ۽ اڏاوتي شاهڪار

موهن جي دڙي جي کوٽائي

نصير اعجاز

هن حصي جي صفائي ڪندي، مسٽر اين اي وارٽيڪر کي اوچتو گچ (اسٽڪو) جو هڪ گول ٽڪرو مليو، جنهن تي گهرا گهڙيل نشان هئا ۽ ان جي اونهن حصن ۾ ڪاري رنگ جا نشان باقي هئا. آھستي آھستي، گچ جا اٺ وڌيڪ ٽڪرا هٿ ڪيا ويا. انهن ٽڪرن مان، مهاتما ٻڌ جي هڪ بيهندڙ مجسمي جا حصا ٻيهر جوڙيا ويا.

مهاتما ٻڌ کي وڏا ۽ ويڪرا ڪپڙا پاتل ڏيکاريا ويا هئا، جنهن ۾ مٿيون چوغو يا ‘سنگهاٽي’ اترين يا گنڌارا جي فن واري انداز ۾ ٺهيل هئي. سر آريل اسٽين کي وچ ايشيا مان اهڙا ڪيترائي مجسما مليا هئا. هتان لڌل ٽڪرن ۾ صرف ڪپڙن (لباس) جا حصا شامل هئا؛ مٿي، هٿن يا پيرن جو ڪو به حصو نه ملي سگهيو.

ٻُڌ اسٽوپا جي اُوچائيءَ کان سنڌوءَ جي خشڪ پيٽ تائين هڪ جائزو - نصير اعجاز

ٻُڌ اسٽوپا جي اُوچائيءَ کان سنڌوءَ جي خشڪ پيٽ تائين هڪ جائزو

سنڌيڪار نصير اعجاز

مون موئن جي دڙي جي کوٽائيءَ جو ڪم ١٩٢١–٢٢ع جي ٿڌڪار واري موسم جي بلڪل آخر ۾ شروع ڪيو هو. هن ماڳ تي منهنجو ٽيون چڪر ڊسمبر ١٩٢٢ع ۾ ٿيو. منهنجي گذارش تي، سنڌ جي ڪمشنر محترم جي. ايل. ريو (Mr. J. L. Rieu, I.C.S) مھرباني ڪندي، آرڊر نمبر 321-AHR. D، تاريخي ١٠ جنوري ١٩٢٣ع تحت آثار قديمه جي کاتي کي کنڊرات تي ٻڌل سڄو علائقو حوالي ڪري ڇڏيو. سنڌ ۾ ٻيلن جي ڊپٽي ڪنزرويٽر جي هڪ اسسٽنٽ باقاعدي طور تي هيءُ ماڳ منهنجي حوالي ڪيو. ان کان پوءِ، کنڊرات جو احتياط سان سروي ڪيو ويو ۽ ڪنٽور نقشا (contour maps) تيار ڪيا ويا. اها سروي بمبئي P.W.D جي هڪ اپر سب آرڊينيٽ محترم وي. وي. ڪارنديڪر (Mr. V. V. Karandikar) ڪئي. کيس آثار قديمه کاتي جي اُلھندي سرڪل (Western Circle) سان لاڳاپيل بمبئي P.W.D جي چئن لوئر سب آرڊينيٽس: اين. ايس. چڪٽي، بي. جي. پنسي، ڌرماجي شرما، ۽ دولت رام بيلي رام راجپوت مدد ڪئي.

موهن جو دڙو ۽ آر ڊي بئنرجيءَ جي وساريل رپورٽ - نصير اعجاز

موهن جو دڙو ۽ آر ڊي بئنرجيءَ جي وساريل رپورٽ

صدين جي تاريخ جو اڏاوتي داستان

سنڌيڪار: نصير اعجاز

جيتوڻيڪ ڪيترين ئي صدين کان موهن جو دڙو جي کنڊرات مان سرڪاري ڪمن ۽ عام گهرن جي تعمير لاءِ مواد هٽايو ويندو رهيو هو، تنهن هوندي به پراڻي نديءَ جي پيٽ کان پهرين بچاءُ واري ديوار جي اوچائي اڃا به ٢٥ فٽ آهي، جڏهن ته ٽين ديوار ٤٤ فُٽن تائين مٿي وڃي ٿي. سِرن جو معيار ۽ رازن (masons) جي مهارت غير معمولي هئي؛ انھيءَ جي نتيجي ۾ اڏاوت جو گهڻو حصو بنان ڪنهن سار سنڀال جي هزارين سالن تائين محفوظ رهيو آهي.

جڏھن ميتن جي آخري رسمن لاءِ ٺِڪر جا مَٽَ استعمال ٿيندا ھئا - نصير اعجاز

جڏھن ميتن جي آخري رسمن لاءِ ٺِڪر جا مَٽَ استعمال ٿيندا ھئا

سنڌيڪار: نصير اعجاز

سنڌو نديءَ جي اولهه ۾ انهن قديم لنگهن (وهڪرن) جي هڪ تيز رفتار سروي مون کي موهن جي دڙي جي حقيقي نوعيت کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ڪئي. ريتي، الور، غيبي ديرو ۽ ٻين ماڳن تان ڇِليل چيرٽ (سخت پٿر) يا چقمق جي اوزارن جي ملڻ منهنجي ان شڪ کي وڌيڪ پختو ڪيو جيڪو مون کي موهن جي دڙي جي قدامت بابت هو. غيبي ديري تي ٿيندڙ هڪ اتفاقي دريافت نيٺ اتان جي قديم اثرن جي عمر بابت منهنجي اندازي جي تصديق ڪري ڇڏي.

سنڌو سڀيتا جا پٿر جا اوزار- نصير اعجاز

سنڌو سڀيتا جا پٿر جا اوزار

موهن جي دڙي ۽ روهڙيءَ جي جبلن جي کوٽائيءَ جو احوال

نصير اعجاز

سنڌو ماٿريءَ جا قديم پٿر جا اوزار ۽ رواج

روهڙي ۽ سکر جي آس پاس وارن چمڪندڙ اڇن ۽ سڌي چوٽيءَ وارن جبلن جي بلڪل مٿاهن حصن تي، ۽ پٿر جي جديد دور (نيولٿڪ) جي دفن ڪرڻ وارن هنڌن تي اڃا تائين نيولٿڪ دور جا پٿر جا اوزار موجود آهن، ۽ انهن ماڳن جي اڃا تائين صحيح نموني کوجنا نه ڪئي وئي آهي.

۱۸۷۵ع ۾ بلانفورڊ (Blanford) لکيو هو ته سنڌو نديءَ جي پيٽ مان مليل پٿر جا گولا (cores) روهڙي جي جبلن مان مليل پٿر جي اوزارن کان پوءِ واري دور جا هئا، ۽ جبلن تي اوزار ٺاهيندڙن ۽ سنڌو نديءَ جي ڪناري اوزار ٺاهيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ فرق آهي

J.A.S.B. ، جلد II، ۱۸۷۵ع، صفحا ۱۳۵-۱۳۶

بنگالي آرڪيالاجسٽ رکلداس بئنرجيءَ جي گُم ڪيل رپورٽ سنڌيڪار نصير اعجاز

بنگالي آرڪيالاجسٽ رکلداس بئنرجيءَ جي گُم ڪيل رپورٽ

سنڌيڪار: نصير اعجاز

 

۱. صورتحال

ضلعي لاڙڪاڻي جي لبِ دريا تعلقي جي هڪ وسيع پٽيءَ تي قديم آثارن جو هڪ اڻ کٽ سلسلو پکڙيل آهي. هن خطي جو موجوده نالو موهن جو دڙو (Mohen-jo-daro) يا موهن جي ماڙي (Mohen-ji-mari) آهي. اهي کنڊرات سنڌو نديءَ جي موجوده وهڪري ۽ اتر-اولهه ريلوي جي رُڪ-ڪوٽڙي سيڪشن جي وچ ۾ واقع آهن. هن علائقي ۾ ڪيترن ئي قديم دريائي وهڪرن جا نشان، جهڙوڪ لانيارو ۽ مغربي نارو، اڃا تائين مشاهدي ۾ اچن ٿا. موهن جي ماڙيءَ جا آثار لانيارو ۽ مغربي ناري جي وچ ۾ واقع آهن، جيڪي اولهه طرف اٽڪل ڇهن ميلن تائين پکڙجندي ڏوڪري ڳوٺ وٽ ختم ٿين ٿا.

بنگالي ماھر آر ڊي بئنرجيءَ جي محنت ۽ جان مارشل جي ويساھ گھاتي - نصير اعجاز

بنگالي ماھر آر ڊي بئنرجيءَ جي محنت ۽ جان مارشل جي ويساھ گھاتي

نصير اعجاز

رکلداس بئنرجيءَ جي رپورٽ ڪتابي شڪل ۾ شائع ڪندڙ پبلشر جو نوٽ

جڏھن سَر جان مارشل ۱۹۲۲ع ۾ ڪئمبرج ھسٽري آف انڊيا ۾ قديم اڏاوتن جي حوالي سان راڄ ڳڙھ جي پٿرن جي ديوارن کي انڊيا جا انتھائي قديم آثار قرار ڏنو ھو، تڏھن ھُن اسٽوپا جي ھيٺان موھن جي دڙي جي عظيم آثارن ھجڻ بابت پنھنجي لاعلمي ظاھر ڪئي ھئي. انھيءَ کان اڳ ۱۹۲۱ع ۾، راءِ بھادر ديارام ساھني ھڙپا کي پٿر ۽ ٽامي وارن دورن جي وچ واري زماني جا آثار قرار ڏئي چُڪو ھو. پر ۱۹۲۲ع ۾ آر ڊي (رکلدس) بئنرجيءَ موھن جي دڙي وٽ اسٽوپا جي ھيٺان ساڳي قسم جا پٿر ۽ ٽامي وارن دورن جي وچ واري زماني جا آثار ڳولي لڌا. ھُن اُتي ٽن ھنڌن تي کوٽايون ڪيون ۽ ھڪ تفصيلي رپورٽ پيش ڪري ھڪ مڪمل طور نئين تھذيب کي دنيا آڏو نروار ڪيو.