ماتا ديويءَ جون مورتيون ۽ سُٽُ ڪتڻ جو سامان - نصير اعجاز

ماتا ديويءَ جون مورتيون ۽ سُٽُ ڪتڻ جو سامان

موھن جو دڙو

نصير اعجاز

هن موضوع تي اڃا تائين ڪٿي به تفصيل سان بحث ٿيل نظر نٿو اچي. پيٽري [مشهور ماهرِ آثارِ قديمه سر وليم ميٿيو فلنڊرز پيٽري] چيو آهي ته، “هن عجيب بناوت جو سبب شايد هي ٿي سگهي ٿو ته، هن دورِ حڪومت ۾، سيٽ (Set) ۽ هورس (Horus) جي گڏيل پوڄا ڪئي ويندي هئي، ته جيئن ٻنهي ديوتائن کي هڪ ئي وقت نذرانا پيش ڪري سگهجن، ان ڪري ئي هنن ٻن ٽوٽين کي متعارف ڪرايو ويو ھوندو. (سر آرٿر ايوانز، دي پيلس آف مينوس ايٽ نوسوس، لنڊن، ۱۹۲۱ع، جلد پهريون، صفحا ۸۱-۸۳، شڪليون ۴۹-۵۰، پيٽري جي رائل ٽومبز، ii، ص ۲۷ تان ورتل) بالڪل اهڙا ئي نمونا ڏکڻ هندستان جي پيرومبائيئر مان به مليا آهن، جيڪي مدراس ميوزيم ۾ رکيل آهن.

ڌاتوئي نوادرات، آريائي دور کان اڳ جي ٽيڪنالاجي، هٿيار ۽ زيور - نصير اعجاز

ڌاتوئي نوادرات، آريائي دور کان اڳ جي ٽيڪنالاجي، هٿيار ۽ زيور

موھن جو دڙو

نصير اعجاز

اڇي سنگِ مرمر جا ڇلا ۽ نوادرات

۱۹۲۲-۲۳ع دوران مليل نمونن مان، ٻئي درجي جي نوادرات جو تعداد وڌيڪ آهي. پهرين درجي جي نمونن مان، سڀ کان وڏو نمونو C.243 آهي، جيڪو اڇي سنگِ مرمر جي هڪ وڏي ڇلي جو اڌ حصو آهي. حقيقت ۾، ان ڇلي جي ٻاهرين سطح تمام خوبصورت آهي، پر لڳي ٿو ته اهو گهڻي وقت تائين گرمي پد (باھ) هيٺ رهيو آهي، جنهن ڪري ان جي سطح تي مختلف طرفن  کان ڏار پئجي ويا آهن. ان ڇلي جو قطر [مسودي ۾ خالي جڳهه ڇڏيل آهي] آهي ۽ ان جي بلڪل وچ ۾ هڪ وڏو سوراخ (کڏو) آهي، جنهن جو قطر [مسودي ۾ خالي جڳهه ڇڏيل آهي] آهي. C.242 وانگر، هن جي به وچين سوراخ جي هڪ ڇيڙي تي ٻه نشان آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته هن جڳهه تان اهو ڪنهن ڪلي يا ريوٽ (rivet) جي ذريعي ڪنهن ٻئي شئي سان ڳنڍيل هو.

سنڌو ماٿريءَ ۾ گينڊي ۽ اُٺ جي تاريخي موجودگي جا ثبوت - نصير اعجاز

سنڌو ماٿريءَ ۾ گينڊي ۽ اُٺ جي تاريخي موجودگي جا ثبوت

موھن جو دڙو

نصير اعجاز

جانورن جا ننڍڙا مجسما ۽ رانديڪا

ميتن کي دفن ڪرڻ وارن مٽن مان مليل شين جو هڪ ٻيو قسم جانورن جي ننڍڙن مجسمن (Figurines) تي مشتمل آهي، جيڪي مختلف شڪلين جا آهن. اهي سادي نموني ٺهيل چوپائي مال کان وٺي، جيڪي اڄ به بنگالي مسلمان پيرن جي درگاهن تي باسون باسيندي مٽيءَ جي گهوڙن جي صورت ۾ رکندا آهن، اعليٰ درجي جي آرٽ واري پڪل مٽيءَ (ٽيراڪوٽا) جي مجسمن تائين آهن. سادي نموني ٺهيل مجسما ٿوهي وارا ۽ بنا ٿوهي جي سِڱن وارا جانور آهن، جيڪي عام طور تي ڍڳا معلوم ٿين ٿا.

عظيم سنڌو سڀيتا جا ميسارجندڙ آثار ۽ اسان جي اجتماعي ذميواري - عمران سعيد باغپتي

عظيم سنڌو سڀيتا جا ميسارجندڙ آثار ۽ اسان جي اجتماعي ذميواري

موھن جو دڙو

عمران سعيد باغپتي

تهذيبون رڳو ماضيءَ جون ڪهاڻيون نه هونديون آهن پر قومن جي سڃاڻپ، فڪري ارتقا ۽ تاريخي شعور جو بنياد پڻ هونديون آهن. جيڪي قومون پنهنجي تاريخي ورثي جي حفاظت ڪن ٿيون، اهي پنهنجي تهذيبي سڃاڻپ کي به محفوظ رکن ٿيون، جيڪي پنهنجي تاريخ کان غفلت ڪن ٿيون، اهي پنهنجي سڃاڻپ وڃائڻ لڳن ٿيون. پاڪستان کي دنيا جي قديم ترين تهذيبن مان هڪ، سنڌو ماٿريءَ جي عظيم تهذيب جو امين هجڻ جو اعزاز حاصل آهي، پر افسوس جو اڄ ان ئي تهذيب جو سڀ کان نمايان شهر ”موھن جو دڙو“ موسمي تبديلين، حڪومتي بي حسي ۽ ناقص حفاظتي انتظامن سبب سخت خطري ۾ آهي.

موهن جي دڙي جي ناچڻي - ڀارت ۾ تاريخ، آرٽ ۽ قدامت پسنديءَ جو ٽڪراءُ - ابراهيم صالح محمد

موهن جي دڙي جي ناچڻي

ڀارت ۾ تاريخ، آرٽ ۽ قدامت پسنديءَ جو ٽڪراءُ

ابراهيم صالح محمد

آرٽ ۽ تاريخ جي هيءَ خاصيت آهي ته اهي پنهنجي دور جي انسان جي فڪري، مادي ۽ جمالياتي آزاديءَ جو آئينو هوندا آهن. پر جڏهن جديد دور جا سياسي يا مذهبي نظريا ماضيءَ جي انهن شاهڪارن کي پنهنجي عينڪ سان ڏسڻ ۽ بدلائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ته تاريخ ميسارجڻ لڳندي آهي. تازو ڀارت جي تعليمي بورڊ NCERT – قومي ڪائونسل براءِ تعليمي تحقيق ۽ تربيت، جي نائين درجي جي آرٽس جي درسي ڪتاب مڌوريما Madhurima نالي نائين ڪلاس جي آرٽس ۽ فائن آرٽس جو هڪ نئون درسي ڪتاب، جيڪو ڀارتي شاگردن کي قديم ۽ جديد ڀارتي آرٽ، دستڪاري، مورتين، خطاطي ۽ ثقافتي ورثي کان واقف ڪرائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي،  ۾ سنڌو سڀيتا (Indus Valley Civilization) جي سڀ کان مشهور شاهڪار، موهن جو دڙو جي ”ڊانسنگ گرل“ (ناچڻي) جي مجسمي جي تصوير کي تبديل ڪرڻ ۽ پوءِ شديد عوامي توڙي علمي ردعمل کانپوءِ کيس اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ جو واقعو ان ئي نظرياتي ڇڪتاڻ جو چٽو ثبوت آهي.

خزاني جي چورن ھٿان قديم آثارن کي پهتل نقصان - نصير اعجاز

خزاني جي چورن ھٿان قديم آثارن کي پهتل نقصان

نصير اعجاز

 

اتر-اوڀر واري حصي جي مکيه اڏاوت

حقيقت ۾، گهٽي نمبر ۲۱ (Passage No. 21) هن علائقي جي سڀ کان اهم عبادتگاهه (مقدس ھنڌ) جي الهندي پاسي کان اڳتي وڌندي هئي ۽ نمبر ۲۳ ۽ ۲۴ وارين عبادتگاهن جي اڳيان لنگهندي هئي. اها مکيه عبادتگاهه مستطيل هئي، جنهن جا اوڀر ۽ اتر وارا پاسا سائيٽ ۲ جي ٻاهرين بچاءَ وارين ڀِتِين کان ٻاهر نڪتل هئا. عبادتگاهه نمبر ۲۴ جي اڳيان ملندڙ هڪ ڀِت جي سِرُن مان اندازو ٿئي ٿو ته هن گهٽيءَ جي اصل ڊيگهه ۳۹ فٽ ۽ ۱۰ انچ هئي.

قديم سنڌو نديءَ جو پُراڻو لنگھ، جاگرافيائي تبديليون ۽ زمين جي بناوٽ - نصير اعجاز

قديم سنڌو نديءَ جو پُراڻو لنگھ، جاگرافيائي تبديليون ۽ زمين جي بناوٽ

نصير اعجاز

 

صورتحال ۽ عام تفصيل

سائيٽ نمبر ۳ (Site No. 3) هڪ نسبتاً گهٽ اوچائي وارو دڙو آهي، جيڪو سائيٽ نمبر ۱ جي اتر-اوڀر ۽ سائيٽ نمبر ۲ جي اوڀر ۾ واقع آهي. هن ننڍڙي دڙي پهريون ڀيرو ڊسمبر ۱۹۲۲ع ۾ منهنجو ڌيان پاڻ ڏانهن ڇڪايو. اسان جي ڪئمپ سائيٽ نمبر ۲ جي اتر ۾ هڪ ننڍڙي جهنگلي علائقي ۾ هئي. ڪئمپ ۽ سائيٽ نمبر ۱ جي اترئين ڇيڙي تائين پکڙيل هڪ ننڍڙي دڙي جي وچ ۾ هڪ وڏو کليل ميدان هو. سائيٽ نمبر ۳ هن کليل علائقي جي بلڪل اوڀر واري ڪناري تي موجود هئي.